Bawasiri kwa Kiingereza ni Nini?
Neno bawasiri kwa Kiingereza huitwa Hemorrhoids (Kiingereza cha Marekani) au Haemorrhoids (Kiingereza cha Uingereza). Haya ndiyo majina rasmi yanayotumiwa katika vitabu vya tiba, tafiti za kisayansi na miongozo ya kitabibu duniani.
Kwa lugha ya tiba, hemorrhoids ni kuvimba na kupanuka kwa mishipa ya damu (vascular cushions) iliyopo ndani au karibu na mfereji wa haja kubwa (anal canal). Mishipa hii ni sehemu ya kawaida ya anatomia ya binadamu na husaidia kudhibiti kufunga na kufungua njia ya haja kubwa. Tatizo hutokea mishipa hiyo inapovimba, kulegea au kujaa damu kupita kiasi na kusababisha dalili kama maumivu, kutokwa damu, kuwasha au uvimbe.
Majina Mengine ya Bawasiri
Katika taaluma ya tiba, ugonjwa huu unaweza kutajwa kwa majina mbalimbali kulingana na muktadha:
- Hemorrhoids – Tahajia ya Marekani.
- Haemorrhoids – Tahajia ya Uingereza na nchi nyingi za Jumuiya ya Madola.
- Piles – Jina la kawaida linalotumiwa sana nchini Uingereza na baadhi ya nchi nyingine.
- Hemorrhoidal Disease – Hutumika kuelezea ugonjwa wa bawasiri wenye dalili zinazohitaji matibabu.
- Hemorrhoidal Cushions – Hurejelea tishu za kawaida zilizopo ndani ya mfereji wa haja kubwa; si ugonjwa wenyewe bali sehemu ya anatomia.
- Internal Hemorrhoids – Bawasiri za ndani.
- External Hemorrhoids – Bawasiri za nje.
- Thrombosed External Hemorrhoids – Bawasiri za nje zilizotengeneza donge la damu (thrombus).
- Prolapsing Hemorrhoids – Bawasiri zinazotoka nje ya njia ya haja kubwa wakati wa kujisaidia.
Asili ya Jina "Hemorrhoids"
Neno hemorrhoids linatokana na lugha ya Kigiriki cha kale (Ancient Greek).
Limetokana na maneno mawili:
- Haima (αἷμα) au haemo-, lenye maana ya damu.
- Rhein (ῥεῖν), lenye maana ya kutiririka au kumwagika.
Maneno haya yaliunganishwa kuwa haimorrhois, likiwa na maana ya hali ya damu kutiririka au kutokwa damu.
Baadaye neno hilo liliingia katika lugha ya Kilatini kama haemorrhoidae, na kutoka hapo likaingia katika Kiingereza kama haemorrhoids. Marekani baadaye walirahisisha tahajia kuwa hemorrhoids kwa kuondoa herufi "a".
Asili hii ya jina inaonyesha kuwa waganga wa kale waliona kutokwa damu wakati wa haja kubwa kuwa dalili kuu ya ugonjwa huu.
Historia ya Bawasiri katika Tiba
Bawasiri ni miongoni mwa magonjwa yaliyoelezwa tangu nyakati za kale.
Misri ya Kale
Maandishi ya kitabibu ya Ebers Papyrus (takribani mwaka 1550 KK) yanaonyesha kuwa Wamisri wa kale walikuwa tayari wanaelezea dalili zinazofanana na bawasiri na walitumia mafuta, mimea na dawa mbalimbali kupunguza maumivu.
Ugiriki ya Kale
Daktari mashuhuri Hippocrates (460–370 KK), anayejulikana kama baba wa tiba ya kisasa, alielezea bawasiri kwa kina na kupendekeza mbinu za matibabu ikiwemo kufunga mishipa yenye uvimbe au kuitibu kwa kutumia joto (cauterization).
Dola la Roma
Daktari Galen aliendelea kufafanua anatomia ya mishipa ya bawasiri na mchango wake katika mwili wa binadamu, jambo lililosaidia kuondoa dhana kwamba mishipa hiyo ni ugonjwa yenyewe.
Tiba ya Kisasa
Katika karne ya 19 na 20, maendeleo ya anatomia, upasuaji na uchunguzi wa magonjwa yalibadilisha uelewa wa bawasiri. Leo, wataalamu wanaelewa kuwa hemorrhoidal cushions ni sehemu ya kawaida ya mwili, na ugonjwa hutokea pale tishu hizo zinapovimba, kushuka au kuharibika.
Kwa Nini Neno "Piles" Hutumika?
Neno Piles ni jina la kawaida (common term) linalotumiwa hasa nchini Uingereza.
Linatokana na neno la Kilatini pila, lenye maana ya mpira mdogo au uvimbe wa mviringo, kwa sababu bawasiri za nje huonekana kama vifundo au uvimbe mdogo karibu na njia ya haja kubwa.
Ingawa "piles" linaeleweka na watu wengi, machapisho ya kisayansi hupendelea kutumia hemorrhoids au haemorrhoids.
Hitimisho
Kwa lugha ya Kiingereza, bawasiri huitwa Hemorrhoids (Marekani) au Haemorrhoids (Uingereza), huku Piles likiwa jina la kawaida linalotumiwa katika mazungumzo ya kila siku. Asili ya neno hili inatokana na Kigiriki cha kale, likimaanisha "kutiririka kwa damu," jambo linaloakisi dalili mojawapo muhimu za ugonjwa huu. Leo, taaluma ya tiba hutambua bawasiri kama ugonjwa unaotokana na kuharibika au kuvimba kwa hemorrhoidal cushions, ambazo ni sehemu ya kawaida ya anatomia ya mfereji wa haja kubwa.