Utangulizi
Bawasiri ni miongoni mwa matatizo ya afya yanayowasumbua mamilioni ya watu duniani, lakini pia ni miongoni mwa magonjwa yanayozungumziwa kwa siri kutokana na aibu, hofu au imani potofu. Watu wengi huchelewa kutafuta matibabu kwa kudhani kuwa dalili walizonazo ni za kawaida au zitapona zenyewe. Wengine hutumia tiba mbalimbali bila kufahamu chanzo halisi cha tatizo, jambo ambalo linaweza kuchelewesha utambuzi wa magonjwa mengine yanayoweza kufanana na bawasiri.
Bawasiri ni kuvimba au kupanuka kwa mishipa ya damu iliyopo katika eneo la mwisho wa utumbo mpana na njia ya haja kubwa. Mishipa hii ipo kwa kawaida kwa kila mtu na ina kazi muhimu katika kusaidia kufunga njia ya haja kubwa pamoja na kudhibiti utoaji wa haja. Tatizo hutokea pale mishipa hiyo inapopata shinikizo kubwa kwa muda mrefu, kupanuka kupita kiasi na kuanza kusababisha dalili mbalimbali kama maumivu, kutokwa damu, kuwashwa au uvimbe.
Kwa mujibu wa taasisi mbalimbali za kitabibu, ikiwemo Mayo Clinic na Cleveland Clinic, bawasiri ni moja ya sababu zinazoongoza za kutokwa damu wakati wa kujisaidia kwa watu wazima. Hata hivyo, damu inayotoka wakati wa haja kubwa si dalili ya bawasiri pekee. Inaweza pia kuashiria magonjwa mengine muhimu kama saratani ya utumbo mpana, vidonda vya njia ya haja kubwa au magonjwa ya uchochezi wa utumbo. Ndiyo maana uchunguzi wa kitaalamu ni muhimu kabla ya kuanza matibabu.
Makala hii imeandaliwa kama mwongozo wa kina kuhusu Bawasiri: Elimu Kamili ya Dalili, Sababu na Matibabu. Utaelewa bawasiri ni nini, jinsi zinavyotokea, tofauti kati ya bawasiri za ndani na za nje, dalili zake, sababu zinazochangia kutokea kwake pamoja na misingi ya kisayansi inayofafanua mabadiliko yanayotokea mwilini. Sehemu zinazofuata zitaeleza kwa kina uchunguzi, matibabu, kinga na mbinu bora za kupunguza hatari ya kupata ugonjwa huu.
Bawasiri ni Nini?
Kwa lugha ya kitaalamu, bawasiri hujulikana kama hemorrhoids au piles. Hizi ni mishipa ya damu inayopatikana kawaida ndani ya mfereji wa haja kubwa na sehemu ya mwisho wa puru. Mishipa hiyo hufanya kazi kama matakia laini yenye damu ambayo husaidia kudhibiti kufungwa kwa njia ya haja kubwa na kuzuia kuvuja kwa kinyesi au gesi bila hiari.
Tatizo la bawasiri hutokea pale mishipa hii inapopanuka kupita kiasi, kuvimba au kushuka kutoka mahali pake kutokana na kuongezeka kwa shinikizo ndani ya tumbo au wakati wa kujisaidia. Kadiri shinikizo linavyoongezeka kwa muda mrefu, ndivyo mishipa hiyo inavyopoteza uimara wake na kuanza kusababisha dalili mbalimbali.
Tofauti na imani ya baadhi ya watu, bawasiri si uvimbe wa nyama unaoota ghafla. Mara nyingi ni matokeo ya mabadiliko yanayotokea kwenye mishipa ya damu pamoja na tishu zinazounga mkono eneo la haja kubwa.
Muundo wa Kawaida wa Njia ya Haja Kubwa
Ili kuelewa vizuri ugonjwa wa bawasiri, ni muhimu kufahamu kwanza jinsi sehemu ya mwisho ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula ilivyojengwa.
Baada ya chakula kumeng'enywa tumboni na kwenye utumbo mdogo, mabaki huingia kwenye utumbo mpana ambako maji mengi hufyonzwa. Kinyesi kinapoendelea kusogea, hufika kwenye puru ambako huhifadhiwa kwa muda kabla ya kutoka nje kupitia njia ya haja kubwa.
Ndani ya mfereji wa haja kubwa kuna mtandao mkubwa wa mishipa ya damu pamoja na tishu laini zinazosaidia kufunga njia hiyo. Mishipa hii ndiyo huitwa hemorrhoidal cushions. Kwa kawaida hufanya kazi bila kusababisha maumivu wala usumbufu.
Tatizo huanza pale mfumo huu unapolazimika kubeba shinikizo kubwa mara kwa mara. Hali hiyo husababisha mishipa kupanuka, damu kutuama ndani yake na hatimaye kuvimba.
Jinsi Bawasiri Hutokea Mwilini
Mchakato wa kutokea kwa bawasiri ni wa hatua kadhaa.
Hatua ya kwanza ni kuongezeka kwa shinikizo ndani ya mishipa ya damu ya eneo la haja kubwa. Shinikizo hili linaweza kutokana na kujikaza sana wakati wa kujisaidia, kuvimbiwa kwa muda mrefu, ujauzito au kukaa muda mrefu bila kufanya shughuli za mwili.
Kadiri shinikizo linavyoendelea, damu huanza kutuama ndani ya mishipa hiyo. Mishipa hupanuka na kupoteza uwezo wake wa kurudi kwenye ukubwa wa kawaida.
Baadaye, nyuzi za collagen pamoja na tishu zinazoshikilia mishipa hiyo huanza kulegea. Hali hii husababisha mishipa kushuka chini kuelekea kwenye njia ya haja kubwa.
Endapo hali itaendelea bila kudhibitiwa, mishipa inaweza kutoka nje kabisa wakati wa kujisaidia na baadaye kushindwa kurudi ndani yenyewe. Katika hatua hii, dalili huwa kali zaidi na mgonjwa anaweza kupata maumivu, uvimbe pamoja na kutokwa damu.
Kwa mujibu wa tafiti mbalimbali zilizochapishwa kwenye majarida ya upasuaji wa njia ya chakula, mabadiliko haya hutokea taratibu kwa muda mrefu badala ya kutokea ghafla kwa siku moja.
Aina za Bawasiri
Kuelewa tofauti kati ya bawasiri za ndani na za nje ni muhimu kwa sababu dalili na matibabu yanaweza kutofautiana.
Bawasiri za Ndani
Hizi hutokea ndani ya puru, juu ya mstari unaoitwa dentate line. Kwa sababu eneo hili lina mishipa michache ya maumivu, wagonjwa wengi hawahisi maumivu katika hatua za mwanzo.
Dalili kuu huwa ni damu nyekundu inayotoka wakati wa kujisaidia. Kadiri ugonjwa unavyoendelea, mishipa inaweza kuanza kutoka nje wakati wa haja kubwa na baadaye kurudi yenyewe au kulazimika kurudishwa kwa mkono.
Madaktari hugawa bawasiri za ndani katika hatua nne kulingana na kiwango cha kushuka kwa mishipa.
Bawasiri za Nje
Hizi hutokea chini ya dentate line, sehemu yenye mishipa mingi ya fahamu za maumivu.
Kutokana na sababu hiyo, bawasiri za nje mara nyingi husababisha maumivu makali, kuwashwa, uvimbe na usumbufu wakati wa kukaa au kutembea.
Iwapo damu itaganda ndani ya bawasiri ya nje, hutokea hali inayoitwa thrombosed external hemorrhoid. Hii inaweza kusababisha uvimbe mgumu wenye maumivu makali unaohitaji tathmini ya haraka ya kitabibu.
Kwa Nini Watu Wengine Hupata Bawasiri Kirahisi?
Si kila mtu anayepata kuvimbiwa hupata bawasiri. Vivyo hivyo, si kila mjamzito hupata tatizo hili. Hii inaonyesha kuwa kuna mwingiliano wa sababu nyingi zinazochangia.
Moja ya sababu muhimu ni udhaifu wa tishu zinazoshikilia mishipa ya damu. Kadiri umri unavyoongezeka, nyuzi za collagen hupungua uimara wake. Hali hii huongeza uwezekano wa mishipa kushuka na kupanuka.
Sababu nyingine ni urithi wa kijenetiki. Watu wenye ndugu wa karibu waliowahi kupata bawasiri wanaweza kuwa na hatari kubwa zaidi kutokana na tofauti za kimaumbile kwenye tishu zinazosaidia mishipa ya damu.
Aidha, maisha ya kukaa muda mrefu bila kufanya mazoezi yanaweza kupunguza mzunguko mzuri wa damu katika eneo la nyonga. Hii inaweza kuongeza uwezekano wa kutokea kwa msongamano wa damu kwenye mishipa ya eneo la haja kubwa.
Sababu Kuu za Kupata Bawasiri
Sababu za bawasiri mara nyingi huhusiana na hali zinazoongeza shinikizo ndani ya tumbo au kwenye mishipa ya damu ya njia ya haja kubwa.
Kuvimbiwa kwa muda mrefu ni sababu mojawapo inayojulikana zaidi. Kinyesi kinapokuwa kigumu, mtu hulazimika kujikaza kwa nguvu ili kukitoa. Shinikizo hili huathiri moja kwa moja mishipa ya damu ya eneo hilo.
Kuharisha mara kwa mara pia kunaweza kuongeza hatari. Ingawa watu wengi huhusisha bawasiri na kuvimbiwa pekee, haja kubwa ya mara nyingi huongeza msuguano na uchochezi katika njia ya haja kubwa.
Ujauzito ni sababu nyingine muhimu. Kadiri mtoto anavyokua tumboni, uzito wake huongeza shinikizo kwenye mishipa ya nyonga. Aidha, homoni za ujauzito husababisha kulegea kwa baadhi ya tishu zinazosaidia mishipa ya damu.
Unene kupita kiasi huongeza shinikizo ndani ya tumbo na hivyo kuongeza hatari ya kupata bawasiri.
Kuinua vitu vizito mara kwa mara bila mbinu sahihi pia kunaweza kuongeza shinikizo la ndani ya tumbo na kuchangia kuvimba kwa mishipa ya damu.
Vilevile, lishe yenye kiwango kidogo cha nyuzinyuzi huongeza uwezekano wa kupata kinyesi kigumu na kuvimbiwa, hali ambayo huongeza hatari ya kupata bawasiri.