Athari za magonjwa ya figo kwenye mfumo wa homoni za uzazi
Moja ya sababu kuu zinazochangia kupungua kwa nguvu za kiume kwa wagonjwa wenye magonjwa sugu ya figo ni kuvurugika kwa mhimili wa homoni unaojulikana kama Hypothalamic–Pituitary–Gonadal (HPG) axis. Mfumo huu hudhibiti uzalishaji wa testosterone, ukuaji wa mbegu za kiume (spermatogenesis), hamu ya tendo la ndoa na uwezo wa kusimamisha uume.
Katika hali ya kawaida, hypothalamus huzalisha Gonadotropin-Releasing Hormone (GnRH), ambayo huchochea tezi ya pituitari kutoa Luteinizing Hormone (LH) na Follicle-Stimulating Hormone (FSH). LH huchochea seli za Leydig kwenye korodani kuzalisha testosterone, huku FSH ikisaidia ukuaji wa seli za Sertoli zinazohusika na utengenezaji wa mbegu za kiume.
Katika wagonjwa wa CKD, sumu za uremia huathiri hatua zote za mfumo huu, hivyo kusababisha kupungua kwa uzalishaji wa testosterone na kuvurugika kwa uzazi.
Kupungua kwa kiwango cha testosterone
Testosterone ndiyo homoni kuu inayohusika na:
- Hamu ya tendo la ndoa.
- Kusimamisha uume.
- Uzalishaji wa shahawa.
- Ukuaji wa misuli.
- Msongamano wa mifupa.
- Uzalishaji wa chembe nyekundu za damu.
- Afya ya mfumo wa moyo na mishipa.
Kwa wagonjwa wa figo, kiwango cha testosterone hupungua kutokana na:
- Kushuka kwa uzalishaji wa GnRH.
- Kupungua kwa mwitikio wa pituitari.
- Kudhoofika kwa seli za Leydig.
- Kuongezeka kwa uchochezi sugu.
- Kuongezeka kwa oxidative stress.
- Mkusanyiko wa sumu za uremia.
Tafiti zimeonyesha kuwa kiwango cha testosterone hupungua kadiri ugonjwa wa figo unavyoendelea kutoka hatua za awali hadi hatua ya mwisho ya kushindwa kwa figo.
Kuongezeka kwa prolactin
Figo husaidia kuondoa homoni ya prolactin kutoka kwenye damu.
Figo zinaposhindwa kufanya kazi:
- Prolactin huongezeka.
- Huzuia utolewaji wa GnRH.
- Hupunguza LH.
- Hupunguza testosterone.
- Hupunguza hamu ya tendo la ndoa.
Hyperprolactinemia ni tatizo linaloonekana kwa wagonjwa wengi wanaofanyiwa dialysis na limehusishwa moja kwa moja na erectile dysfunction.
Kuvurugika kwa LH na FSH
Ingawa LH na FSH zinaweza kuonekana kuwa juu kwenye vipimo vya damu kutokana na kushindwa kwa mfumo wa feedback, uwezo wa korodani kuitikia homoni hizi huwa umepungua.
Matokeo yake ni:
- Kupungua kwa uzalishaji wa testosterone.
- Kupungua kwa uzalishaji wa shahawa.
- Kupungua kwa ubora wa mbegu za kiume.
Athari kwa seli za Leydig
Seli za Leydig huzalisha testosterone.
Katika CKD:
- Uremia huharibu mitochondria za seli hizi.
- Oxidative stress hupunguza shughuli za vimeng'enya vinavyotengeneza testosterone.
- Uchochezi sugu huharakisha uharibifu wa seli.
Matokeo yake ni hypogonadism ya muda mrefu.
Athari kwa seli za Sertoli
Seli za Sertoli zina jukumu la:
- Kulisha mbegu za kiume zinazokua.
- Kulinda blood-testis barrier.
- Kudhibiti ukuaji wa spermatogenesis.
Magonjwa ya figo husababisha:
- Kupungua kwa kazi ya Sertoli cells.
- Kupungua kwa inhibin B.
- Kupungua kwa uzalishaji wa shahawa.
Kupungua kwa ubora wa shahawa
Wanaume wengi wenye CKD hupata:
- Oligospermia (idadi ndogo ya mbegu za kiume).
- Asthenozoospermia (kupungua kwa motility).
- Teratozoospermia (umbo lisilo la kawaida).
- Kupungua kwa vitality ya mbegu.
- Kuongezeka kwa DNA fragmentation.
Matokeo yake ni kupungua kwa uwezo wa kupata ujauzito.
Oxidative stress kwenye shahawa
Reactive Oxygen Species (ROS) huongezeka sana katika CKD.
ROS huharibu:
- DNA ya mbegu za kiume.
- Mitochondria.
- Plasma membrane.
- Acrosome.
Kwa sababu mbegu za kiume zina kiwango kikubwa cha polyunsaturated fatty acids, huwa rahisi kushambuliwa na lipid peroxidation.
DNA fragmentation
Moja ya matatizo makubwa yanayoonekana kwa wanaume wenye CKD ni kuongezeka kwa DNA fragmentation index (DFI).
Hii inaweza kusababisha:
- Kushindwa kutungisha mimba.
- Kupungua kwa ubora wa kiinitete.
- Kuongezeka kwa mimba kutoka mapema.
- Kushindwa kwa IVF.
Kupungua kwa libido
Mbali na erectile dysfunction, wagonjwa wengi huripoti kupungua kwa hamu ya tendo la ndoa.
Sababu zake ni pamoja na:
- Testosterone ya chini.
- Uchovu unaotokana na anemia.
- Uremia.
- Msongo wa mawazo.
- Usingizi usio bora.
- Magonjwa mengine yanayoambatana.
Neuropathy
Magonjwa ya figo yanaweza kuathiri mfumo wa neva.
Peripheral neuropathy husababisha:
- Kupungua kwa hisia kwenye uume.
- Kupungua kwa msisimko wa ngono.
- Kuchelewa kufikia mshindo.
- Kushindwa kusimamisha uume.
Autonomic neuropathy huathiri pia mishipa inayodhibiti mtiririko wa damu kwenye uume.
Endothelial dysfunction
Endothelium ndiyo safu ya ndani ya mishipa ya damu.
Katika CKD:
- Endothelin-1 huongezeka.
- Nitric Oxide hupungua.
- Vascular stiffness huongezeka.
- Vasodilation hupungua.
Hii husababisha damu kuingia kwa shida ndani ya corpora cavernosa.
Calcification ya mishipa
Wagonjwa wa CKD mara nyingi hupata kuvurugika kwa usawa wa:
- Kalsiamu.
- Fosfati.
- Parathyroid Hormone (PTH).
- Fibroblast Growth Factor-23 (FGF-23).
Hali hii husababisha vascular calcification.
Mishipa inapokuwa ngumu:
- Hupanuka kwa shida.
- Mtiririko wa damu hupungua.
- Erection huwa dhaifu.
Secondary hyperparathyroidism
Kadiri figo zinavyoshindwa kufanya kazi:
- Fosfati huongezeka.
- Vitamini D hupungua.
- PTH huongezeka.
Secondary hyperparathyroidism imehusishwa na:
- Kupungua kwa testosterone.
- Udhaifu wa misuli.
- Uchovu.
- Kupungua kwa libido.
Upungufu wa vitamini D
Figo hubadilisha vitamini D kuwa calcitriol.
CKD husababisha:
- Kupungua kwa calcitriol.
- Kudhoofika kwa misuli.
- Kupungua kwa kinga.
- Kuongezeka kwa uchochezi.
- Kupungua kwa testosterone kwa baadhi ya wagonjwa.
Baadhi ya tafiti zimeonyesha kuwa kurekebisha upungufu wa vitamini D kunaweza kuboresha afya ya jumla na kwa baadhi ya wagonjwa kuboresha baadhi ya vipengele vya afya ya uzazi, ingawa ushahidi kuhusu kuboresha moja kwa moja erectile dysfunction bado haujakubalika kikamilifu.
Athari za dialysis
Ingawa dialysis hupunguza kiwango cha sumu za uremia, hairejeshi kikamilifu kazi za homoni wala afya ya mishipa.
Wanaume wanaofanyiwa hemodialysis au peritoneal dialysis wanaweza kuendelea kupata:
- Erectile dysfunction.
- Libido ya chini.
- Testosterone ya chini.
- Uchovu.
- Matatizo ya uzazi.
Kwa baadhi ya wagonjwa, ubora wa maisha ya ngono unaweza kuboreka baada ya dialysis ya kutosha, lakini kwa wengine matatizo yanaendelea kutokana na uharibifu wa muda mrefu wa mishipa, neva na mfumo wa homoni.
Tafiti zilizochapishwa katika Kidney International, Clinical Journal of the American Society of Nephrology, Journal of Sexual Medicine, American Journal of Kidney Diseases na miongozo ya KDIGO zimeonyesha kuwa kuvurugika kwa mhimili wa HPG, kupungua kwa testosterone, kuongezeka kwa prolactin, oxidative stress, endothelial dysfunction na uharibifu wa ubora wa shahawa ni miongoni mwa njia kuu zinazounganisha magonjwa sugu ya figo na kupungua kwa nguvu za kiume.