Kisayansi, unene (obesity) ni ugonjwa sugu wa kimetaboliki unaotokea pale ambapo nishati inayopatikana kupitia chakula huzidi nishati inayotumika kwa muda mrefu, na kusababisha mkusanyiko wa mafuta mwilini, hasa visceral adipose tissue (mafuta yanayozunguka viungo vya ndani). Hata hivyo, sababu zake ni nyingi na mara nyingi hushirikiana.
1. Nishati Kuzidi Matumizi (Positive Energy Balance)
Hii ndiyo sababu kuu ya kibaolojia.
Mwili hupata nishati kutoka:
- Wanga (Carbohydrates)
- Mafuta (Fats)
- Protini (Proteins)
Iwapo kalori zinazoliwa kila siku zinazidi kalori zinazotumika kwa shughuli za mwili na kimetaboliki, ziada hubadilishwa kuwa triglycerides na kuhifadhiwa ndani ya seli za mafuta (adipocytes). Kadiri hali hii inavyoendelea, seli za mafuta huongezeka ukubwa (hypertrophy) na baadaye huongezeka pia kwa idadi (hyperplasia), na kusababisha unene.
2. Kutofanya Mazoezi na Maisha ya Kukaa Sana (Sedentary Lifestyle)
Ukosefu wa shughuli za mwili hupunguza matumizi ya nishati.
Hali hii husababisha:
- Kupungua kwa matumizi ya glucose kwenye misuli.
- Kupungua kwa metabolic rate.
- Kuongezeka kwa insulin resistance.
- Kuongezeka kwa hifadhi ya mafuta tumboni.
3. Lishe Yenye Kalori Nyingi
Ulaji wa mara kwa mara wa vyakula vyenye:
- Sukari nyingi.
- Mafuta mengi yaliyochakatwa.
- Vinywaji vyenye sukari.
- Fast foods.
- Vyakula vilivyosindikwa (ultra-processed foods).
Huchochea:
- Kuongezeka kwa insulin.
- Kuhifadhi mafuta.
- Kuongezeka kwa hamu ya kula.
- Kuongezeka kwa uzito.
4. Sababu za Kijenetiki (Genetics)
Zaidi ya jeni 300 zimehusishwa na unene.
Baadhi yake ni:
- FTO gene.
- MC4R gene.
- LEP gene.
- LEPR gene.
- POMC gene.
Mabadiliko kwenye jeni hizi yanaweza:
- Kuongeza hamu ya kula.
- Kupunguza kushiba.
- Kupunguza matumizi ya nishati.
- Kuongeza uwezekano wa kuhifadhi mafuta.
5. Kuvurugika kwa Homoni
Homoni mbalimbali hudhibiti uzito.
Leptin
Hutolewa na seli za mafuta na hupeleka ujumbe wa kushiba kwenye ubongo. Kwa watu wengi wenye unene hutokea leptin resistance, hivyo ubongo haupokei vizuri ujumbe wa kushiba.
Ghrelin
Ni homoni ya njaa inayotolewa tumboni. Ikiwa iko juu kwa muda mrefu, mtu huhisi njaa mara kwa mara.
Insulin
Insulin nyingi (hyperinsulinemia) huongeza uhifadhi wa mafuta na huchangia insulin resistance.
Cortisol
Msongo wa mawazo wa muda mrefu huongeza cortisol, ambayo huongeza hamu ya kula na huongeza mafuta ya tumboni.
Homoni za Tezi (Thyroid Hormones)
Upungufu wa homoni za tezi (hypothyroidism) hupunguza kasi ya kimetaboliki na unaweza kuchangia kuongezeka kwa uzito.
6. Magonjwa ya Mfumo wa Endocrine
Baadhi ya magonjwa yanaweza kusababisha kuongezeka kwa uzito, kama:
- Hypothyroidism.
- Cushing syndrome.
- Polycystic Ovary Syndrome (PCOS).
- Upungufu wa Growth Hormone.
- Hypogonadism.
- Magonjwa ya hypothalamus.
7. Baadhi ya Dawa za Kemikali (za hospitali)
Baadhi ya dawa huongeza hamu ya kula au hubadilisha kimetaboliki, mfano:
- Corticosteroids.
- Baadhi ya dawa za kisukari (mfano insulin na sulfonylureas).
- Baadhi ya dawa za msongo wa mawazo (antidepressants).
- Baadhi ya dawa za magonjwa ya akili (antipsychotics).
- Baadhi ya dawa za kifafa (antiepileptics).
8. Kukosa Usingizi
Usingizi mfupi au usio na ubora:
- Huongeza ghrelin.
- Hupunguza leptin.
- Huongeza cortisol.
- Huongeza hamu ya vyakula vyenye sukari na mafuta.
Matokeo yake ni ulaji mkubwa wa kalori na kuongezeka kwa uzito.
9. Msongo wa Mawazo (Chronic Stress)
Msongo wa muda mrefu huongeza:
- Cortisol.
- Emotional eating.
- Ulaji wa vyakula vyenye sukari nyingi.
- Uhifadhi wa mafuta ya tumboni.
10. Mabadiliko ya Umri
Kadiri umri unavyoongezeka:
- Misuli hupungua (sarcopenia).
- Metabolic rate hupungua.
- Matumizi ya nishati hupungua.
- Mafuta huongezeka kwa urahisi.
11. Mabadiliko ya Homoni za Uzazi
Kwa wanawake:
- Ujauzito.
- Kukoma hedhi (menopause), ambapo estrogen hupungua na mafuta huongezeka hasa tumboni.
Kwa wanaume:
- Kupungua kwa testosterone kunaweza kuongeza mafuta na kupunguza misuli.
12. Mabadiliko ya Microbiota ya Utumbo
Bakteria wa utumbo (gut microbiota) huathiri:
- Uvunjaji wa chakula.
- Uzalishaji wa nishati.
- Homoni za njaa na kushiba.
- Uchochezi wa mwili.
Mabadiliko yasiyo na uwiano yanaweza kuchangia kuongezeka kwa uzito.
13. Sababu za Mazingira na Kijamii
- Upatikanaji wa vyakula vya bei nafuu lakini vyenye kalori nyingi.
- Kutembea kidogo.
- Kutegemea usafiri wa magari.
- Saa nyingi mbele ya runinga au kompyuta.
- Ukosefu wa maeneo salama ya kufanya mazoezi.
14. Sababu za Kisaikolojia
- Msongo wa mawazo.
- Wasiwasi.
- Unyogovu.
- Kula kutokana na hisia (emotional eating).
- Matatizo ya ulaji kama binge eating disorder.
15. Pombe
Pombe:
- Ina kalori nyingi.
- Huongeza hamu ya kula.
- Hupunguza uchomaji wa mafuta (fat oxidation).
- Huchangia kuongezeka kwa mafuta ya tumboni.
16. Kuvurugika kwa Kimetaboliki ya Mafuta
Baadhi ya watu wana:
- Kupungua kwa matumizi ya mafuta kama chanzo cha nishati.
- Kupungua kwa mitochondrial function.
- Kupungua kwa thermogenesis.
- Kupungua kwa matumizi ya kalori wakati wa kupumzika (Resting Metabolic Rate).
Hii hufanya mwili kuhifadhi mafuta kwa urahisi zaidi.
Muktadha wa Jumla
Kwa mtazamo wa kitabibu, unene ni ugonjwa wa sababu nyingi (multifactorial disease). Hutokana na mwingiliano wa sababu za kijenetiki, homoni, kimetaboliki, lishe, shughuli za mwili, dawa, usingizi, afya ya akili, microbiota ya utumbo na mazingira. Sababu hizi huathiri mfumo wa udhibiti wa njaa, kushiba, matumizi ya nishati na uhifadhi wa mafuta, na kusababisha mkusanyiko wa mafuta mwilini, hasa kwenye viungo vya ndani (visceral fat), ambao huongeza hatari ya magonjwa mengi sugu kama kisukari cha aina ya pili, shinikizo la damu, magonjwa ya moyo, fatty liver na baadhi ya saratani.