Uzito mkubwa na unene si suala la mwonekano wa mwili pekee. Kwa mtazamo wa sayansi ya afya ya umma, unene ni ugonjwa sugu unaohusisha mwingiliano wa mambo mengi, ikiwemo biolojia ya mwili, vinasaba, mfumo wa ulaji, mazingira, shughuli za mwili, hali ya kijamii na kiuchumi, pamoja na upatikanaji wa chakula chenye afya. Shirika la Afya Duniani (WHO) linautambua unene kama tatizo kubwa la afya ya umma duniani.
Mabadiliko haya yanaonekana wazi katika utafiti mkubwa wa kimataifa uliochapishwa katika The Lancet mwaka 2024. Utafiti huo uliunganisha matokeo kutoka tafiti 3,663 zenye uwakilishi wa watu, zilizohusisha zaidi ya watu milioni 222—watoto, vijana na watu wazima—na kuchunguza mwenendo wa uzito wa mwili kuanzia mwaka 1990 hadi 2022.
Utafiti mkubwa umeonyesha nini?
Matokeo yanaonyesha mabadiliko makubwa katika kiwango cha uzito mkubwa na unene duniani. Mwaka 2022, zaidi ya watu bilioni moja duniani walikuwa wanaishi na unene. WHO pia inaeleza kuwa takribani 2.5 bilioni za watu wazima walikuwa na uzito mkubwa mwaka huo, ambapo zaidi ya milioni 890 walikuwa wanaishi na unene.
Kwa watu wazima, kiwango cha unene duniani kiliongezeka zaidi ya mara mbili kati ya 1990 na 2022. Kwa watoto na vijana wenye umri wa miaka 5–19, ongezeko lilikuwa kubwa zaidi, huku kiwango cha unene kikiongezeka takribani mara nne katika kipindi hicho.
Hii inaonyesha kwamba tatizo la uzito mkubwa si jambo linalohusu kundi moja la watu au nchi chache. Ni mabadiliko ya kiafya yanayoonekana katika sehemu mbalimbali za dunia.
Kwa nini unene unaongezeka?
Ni muhimu kusisitiza kwamba hakuna sababu moja inayoweza kueleza ongezeko hili duniani. WHO inaeleza unene kama hali inayotokana na mwingiliano wa mambo ya kijeni, neurobiolojia, tabia za ulaji, upatikanaji wa chakula chenye afya, nguvu za kibiashara na mazingira yanayomzunguka mtu.
1. Mabadiliko katika mfumo wa chakula
Katika miongo ya hivi karibuni, mazingira ya chakula yamebadilika. Upatikanaji wa vyakula vyenye nishati nyingi, sukari, mafuta na chumvi unaweza kufanya iwe rahisi kwa mtu kutumia nishati nyingi kuliko mahitaji ya mwili.
Kwa hiyo, mjadala wa unene haupaswi kuishia kwenye kauli kwamba mtu “anakula sana”. Mazingira ambayo mtu anaishi yanaweza pia kuathiri aina ya chakula kinachopatikana, bei yake, urahisi wa kukipata na tabia za ulaji. WHO inataja mabadiliko ya mifumo ya chakula na mazingira yanayochochea unene miongoni mwa sababu zinazochangia tatizo hilo.
2. Kupungua kwa shughuli za mwili
Maisha ya kisasa yamepunguza shughuli za mwili kwa watu wengi. Kazi, usafiri, teknolojia na mazingira ya mijini vinaweza kufanya mtu kutumia muda mwingi akiwa amekaa.
Takwimu za WHO zinaonyesha kuwa mwaka 2022 takribani asilimia 31 ya watu wazima duniani—karibu watu bilioni 1.8—hawakufikia viwango vinavyopendekezwa vya shughuli za mwili.
Hata hivyo, ni muhimu kutotafsiri jambo hili kwa urahisi kwamba kutofanya mazoezi pekee ndiko kunakosababisha unene. Uzito wa mwili unatokana na mwingiliano wa mambo mengi.
3. Biolojia na vinasaba
Mwili wa binadamu una mifumo changamano inayodhibiti njaa, kushiba, matumizi ya nishati na uhifadhi wa mafuta. Vinasaba vinaweza pia kumfanya mtu awe na uwezekano mkubwa au mdogo wa kupata unene.
Kwa sababu hiyo, watu wawili wanaoweza kula au kufanya shughuli zinazofanana si lazima wawe na mabadiliko yanayofanana ya uzito.
Hii ndiyo sababu sayansi ya kisasa haichukulii unene kama suala la “ukosefu wa nidhamu” pekee. WHO inasisitiza kwamba unene unatokana na mwingiliano wa biolojia, mazingira na tabia.
4. Mazingira yanayochochea kuongezeka kwa uzito
Neno “obesogenic environment” hutumiwa kuelezea mazingira yanayoweza kufanya iwe rahisi kupata uzito kupita kiasi.
Mfano unaweza kuwa mazingira ambayo:
- Chakula chenye afya ni kigumu au ghali zaidi kupatikana.
- Vyakula vyenye nishati nyingi vinapatikana kwa urahisi.
- Fursa za kufanya shughuli za mwili ni chache.
- Watu hutumia muda mrefu wakiwa wamekaa.
- Watoto na vijana hukutana mara kwa mara na matangazo ya vyakula na vinywaji visivyo na afya.
Kwa hiyo, kukabiliana na unene kunahitaji zaidi ya kumwambia mtu mmoja abadilishe tabia; pia kunahitaji mazingira yanayowezesha uchaguzi wenye afya. WHO inapendekeza hatua kama sera za lishe, udhibiti wa matangazo ya vyakula visivyo na afya kwa watoto, uwekezaji katika shughuli za mwili na kuunganisha huduma za kuzuia na kudhibiti unene katika huduma za msingi za afya.
Uzito mkubwa una maana gani kiafya?
Kwa watu wazima, WHO hutumia Body Mass Index (BMI) kama kipimo cha awali: BMI ya 25 au zaidi huainishwa kama uzito mkubwa, na BMI ya 30 au zaidi kama unene. Hata hivyo, BMI ni kiashiria cha kukadiria unene wa mwili, si kipimo kamili cha kiasi cha mafuta mwilini; vipimo vingine, kama mzunguko wa kiuno, vinaweza kusaidia katika tathmini.
Uzito mkubwa na unene umehusishwa na ongezeko la hatari ya matatizo mbalimbali ya kiafya, ikiwemo kisukari aina ya 2, magonjwa ya moyo na mishipa, kiharusi, matatizo ya mfumo wa mifupa na viungo, pamoja na baadhi ya saratani.
Hii ndiyo sababu wataalamu wa afya wanazungumzia uzito mkubwa si kama suala la sura, bali kama jambo linaloweza kuathiri afya ya muda mrefu.
Watoto na vijana nao wameathirika
Moja ya matokeo muhimu zaidi ya utafiti huo ni ongezeko la unene miongoni mwa watoto na vijana.
WHO inaripoti kwamba zaidi ya watoto na vijana milioni 390 wenye umri wa miaka 5–19 walikuwa na uzito mkubwa mwaka 2022, wakiwemo zaidi ya milioni 160 waliokuwa wanaishi na unene. Kiwango cha uzito mkubwa katika kundi hili kiliongezeka kutoka takribani asilimia 8 mwaka 1990 hadi asilimia 20 mwaka 2022.
Hili ni jambo muhimu kwa afya ya umma kwa sababu tabia za ulaji, shughuli za mwili na mazingira yanayomzunguka mtoto zinaweza kuathiri afya yake kwa muda mrefu.
Je, tatizo hili linaweza kutatuliwa kwa njia moja?
Hapana.
Ushahidi wa kisayansi unaonyesha kwamba unene ni tatizo lenye sababu nyingi, hivyo hauwezi kutatuliwa kwa kutegemea njia moja pekee.
Udhibiti wa uzito unaweza kuhitaji tathmini ya kitaalamu, lishe yenye uwiano, shughuli za mwili zinazofaa, usingizi wa kutosha, mabadiliko endelevu ya tabia na, kwa baadhi ya watu, matibabu yanayosimamiwa na wataalamu wa afya kulingana na hali ya mtu. WHO pia inasisitiza umuhimu wa kuunganisha kinga na usimamizi wa unene katika mifumo ya huduma za afya.
Pia ni muhimu kuepuka ahadi za kwamba bidhaa au njia moja inaweza kuondoa unene kwa kila mtu. Matokeo ya kudhibiti uzito hutofautiana kati ya mtu na mtu na yanahitaji kuangaliwa kwa mtazamo mpana wa afya.
Hitimisho
Utafiti mkubwa wa kimataifa uliochapishwa katika The Lancet unaonyesha mabadiliko makubwa katika mwenendo wa uzito duniani kati ya 1990 na 2022. Zaidi ya watu bilioni moja walikuwa wanaishi na unene mwaka 2022, huku ongezeko likionekana kwa watu wazima, watoto na vijana.
Sayansi inaonyesha kwamba sababu za ongezeko hili ni changamano: zinahusisha biolojia ya mwili, vinasaba, mfumo wa chakula, shughuli za mwili, mazingira, uchumi na tabia za maisha. Kwa hiyo, suluhisho endelevu linahitaji mtazamo unaochanganya elimu ya afya, mazingira bora ya chakula na shughuli za mwili, kinga, uchunguzi na usimamizi wa kitaalamu.
Kwa mtu mwenye uzito mkubwa, lengo la msingi halipaswi kuwa kupunguza namba kwenye mizani kwa haraka, bali kuboresha afya kwa njia salama, endelevu na inayozingatia hali binafsi ya mwili.
Vyanzo vya msingi vya makala
- World Health Organization (WHO) — taarifa na takwimu za unene na uzito mkubwa duniani.
- The Lancet, 2024 — Worldwide trends in underweight and obesity from 1990 to 2022, uchambuzi wa tafiti 3,663 uliowahusisha watu milioni 222.
- WHO, 2024 — taarifa kuhusu watu zaidi ya bilioni moja wanaoishi na unene.
- WHO, 2026 — WHO Acceleration Plan to Stop Obesity.