Uzito mkubwa na unene ni miongoni mwa changamoto zinazoongezeka katika afya ya jamii duniani. Kwa wanawake, suala hili lina umuhimu wa kipekee kwa sababu mwili wa mwanamke hupitia mabadiliko mbalimbali ya homoni katika hatua tofauti za maisha, ikiwemo balehe, mzunguko wa hedhi, ujauzito, kipindi cha baada ya kujifungua na ukomo wa hedhi. Mabadiliko hayo yanaweza kuathiri namna mwili unavyohifadhi mafuta, kutumia nishati na kudhibiti hamu ya kula.

Shirika la Afya Duniani (WHO) linaeleza kuwa unene ni ugonjwa sugu unaohusisha mwingiliano wa sababu nyingi, zikiwemo vinasaba, mfumo wa neva na homoni, tabia za ulaji, mazingira, upatikanaji wa vyakula bora, shughuli za mwili na mambo ya kijamii na kiuchumi. Kwa watu wazima, WHO hutumia BMI kama moja ya vipimo vya awali: BMI ya 25 au zaidi huainishwa kama uzito mkubwa, na BMI ya 30 au zaidi kama unene. Hata hivyo, BMI pekee haitoshi kueleza kikamilifu afya ya mtu; kipimo cha mzunguko wa kiuno na tathmini nyingine za kitabibu vinaweza kutoa taarifa muhimu zaidi kuhusu mafuta yaliyokusanyika tumboni.

Kwa nini uzito mkubwa kwa wanawake ni suala muhimu la kiafya?

Uzito mkubwa unaweza kuonekana nje kupitia ongezeko la ukubwa wa mwili, lakini athari zake muhimu zaidi zinaweza kutokea ndani ya mwili. Mafuta mengi, hasa yanapokusanyika tumboni na kuzunguka viungo vya ndani, yanaweza kuhusishwa na mabadiliko ya kimetaboliki, kuongezeka kwa uchochezi wa muda mrefu mwilini na kupungua kwa uwezo wa mwili kuitikia insulini.

Hali hii inaweza kuongeza uwezekano wa kupata kisukari cha aina ya pili, shinikizo la damu, matatizo ya mafuta kwenye damu, ugonjwa wa moyo, kiharusi, matatizo ya viungo na baadhi ya saratani. WHO pia inaeleza kuwa uzito mkubwa na unene vinahusishwa na magonjwa kama ugonjwa wa moyo na kiharusi, kisukari cha aina ya pili, osteoarthritis na baadhi ya saratani, ikiwemo saratani ya matiti na ya ukuta wa kizazi (endometrium).

Kwa wanawake, athari zinaweza kugusa pia mfumo wa uzazi na homoni. NHLBI inaeleza kuwa wanawake wenye unene wana uwezekano mkubwa wa kukumbwa na changamoto za kupata ujauzito, mabadiliko katika homoni za uzazi, ugonjwa wa ovari zenye vifuko vingi (PCOS), pamoja na hatari kubwa zaidi ya ugonjwa wa moyo, kisukari na saratani ya matiti.

Uzito mkubwa hubadilishaje mwili wa mwanamke?

Mwili unapokuwa na mafuta mengi kupita kiwango kinachohitajika, si kwamba unakuwa na uzito zaidi pekee. Tishu ya mafuta ni tishu hai inayohusika katika uzalishaji na udhibiti wa baadhi ya homoni na ishara za uchochezi.

Mafuta mengi yanaweza kuhusishwa na kuongezeka kwa uchochezi wa muda mrefu na mabadiliko katika namna mwili unavyotumia insulini. Insulini inapokuwa haifanyi kazi kwa ufanisi, kongosho linaweza kulazimika kuzalisha zaidi ili kusaidia kudhibiti sukari ya damu. Kwa muda, hali hiyo inaweza kuchangia maendeleo ya kisukari cha aina ya pili.

Kwa hiyo, uzito mkubwa unaweza kuathiri kwa wakati mmoja mfumo wa kimetaboliki, mishipa ya damu, moyo, mfumo wa uzazi, viungo na hata ubora wa usingizi.

Je, uzito mkubwa unaweza kuathiri homoni za mwanamke?

Ndiyo. Uhusiano kati ya mafuta mwilini na homoni ni muhimu sana kwa wanawake.

Tishu ya mafuta inaweza kushiriki katika ubadilishaji na udhibiti wa homoni za ngono. Kwa hiyo, mabadiliko makubwa katika kiasi na usambazaji wa mafuta mwilini yanaweza kuathiri mazingira ya homoni.

Hii ndiyo sababu baadhi ya wanawake wenye uzito mkubwa wanaweza kupata mabadiliko katika mzunguko wa hedhi, changamoto za ovulation au matatizo yanayohusiana na uzazi. Hata hivyo, si kila mwanamke mwenye uzito mkubwa atapata mabadiliko haya, na matatizo ya hedhi yanaweza pia kusababishwa na sababu nyingine nyingi.

Uzito mkubwa na PCOS

Ugonjwa wa ovari zenye vifuko vingi, unaojulikana kama Polycystic Ovary Syndrome (PCOS), ni miongoni mwa hali muhimu zinazohusisha afya ya homoni na uzazi wa wanawake.

PCOS inaweza kuhusishwa na kuvurugika kwa ovulation, mabadiliko ya hedhi, viwango vya juu vya homoni za androgen na matatizo ya kimetaboliki. NHLBI inaeleza kuwa PCOS ni miongoni mwa matatizo ya homoni yanayowapata wanawake walio katika umri wa kuzaa na kwamba unene huonekana kwa wanawake wengi wenye PCOS.

Ni muhimu kuelewa kwamba uhusiano huu si wa upande mmoja pekee. Uzito mkubwa unaweza kuchangia mazingira ya kimetaboliki yanayohusishwa na PCOS, lakini PCOS yenyewe inaweza pia kufanya udhibiti wa uzito kuwa mgumu kwa baadhi ya wanawake.

Kwa hiyo, mwanamke mwenye mzunguko wa hedhi usio wa kawaida, dalili za kuongezeka kwa androgen, changamoto za kupata ujauzito au dalili nyingine zinazotia shaka PCOS anapaswa kupata tathmini ya kitaalamu badala ya kudhani kwamba tatizo ni uzito pekee.

Uzito mkubwa unaweza kuathiri uwezo wa kupata ujauzito?

Unaweza. Uzito mkubwa unaweza kuathiri mfumo wa homoni na ovulation, hivyo kwa baadhi ya wanawake unaweza kufanya kupata ujauzito kuwa vigumu zaidi. NHLBI inaripoti kuwa wanawake wenye unene wana uwezekano mkubwa wa kupata changamoto za kushika mimba kuliko wanawake wenye uzito ulio katika kiwango cha afya.

Hata hivyo, uzito haupaswi kutumiwa kama kipimo cha uwezo wa mwanamke kupata mtoto. Mwanamke mwenye uzito mkubwa anaweza kupata ujauzito na kuwa na ujauzito wenye afya.

Uzito mkubwa wakati wa ujauzito

Ujauzito ni kipindi ambacho uzito wa mwanamke unapaswa kutathminiwa kwa uangalifu zaidi kwa sababu si wakati wa kutumia mbinu kali za kupunguza uzito bila usimamizi wa mtaalamu wa afya.

Kwa mujibu wa American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), unene wakati wa ujauzito unaweza kuongeza hatari ya shinikizo la damu linalohusiana na ujauzito, preeclampsia, kisukari cha ujauzito na sleep apnea. Pia unaweza kuongeza uwezekano wa matatizo wakati wa kujifungua na kujifungua kwa upasuaji.

ACOG pia inaeleza kuwa unene unaweza kuhusishwa na mtoto kuwa mkubwa kuliko kawaida kwa umri wa ujauzito, kuzaliwa kabla ya wakati na ongezeko la hatari ya matatizo mengine ya ujauzito.

Hii haimaanishi kwamba mwanamke mwenye unene hawezi kuwa na ujauzito wenye afya. ACOG inasisitiza kwamba ujauzito wenye afya bado unawezekana, lakini ufuatiliaji wa karibu, lishe bora, shughuli za mwili zinazofaa na huduma nzuri za kliniki ni muhimu.

Baada ya kujifungua: kwa nini baadhi ya wanawake huongezeka uzito?

Baada ya kujifungua, maisha ya mwanamke yanaweza kubadilika kwa kiasi kikubwa. Usingizi unaweza kupungua, muda wa kufanya mazoezi unaweza kuwa mdogo, ratiba ya chakula inaweza kuvurugika na mahitaji ya kumtunza mtoto yanaweza kuongeza uchovu.

Mabadiliko haya yanaweza kufanya udhibiti wa uzito kuwa changamoto. Pia, baadhi ya wanawake hubaki na sehemu ya uzito waliopata wakati wa ujauzito.

Kwa hiyo, baada ya kujifungua, lengo linapaswa kuwa kurejesha afya kwa hatua zinazoweza kudumu badala ya kufuata lishe kali au mbinu za haraka zisizo na usimamizi wa kitaalamu.

Uzito mkubwa na ukomo wa hedhi (menopause)

Menopause ni hatua ya kawaida ya maisha ya mwanamke ambapo kazi ya ovari hupungua na viwango vya estrogen hushuka. WHO inaeleza kuwa menopause ya asili hutokea kwa wanawake wengi kati ya umri wa miaka 45 na 55.

Katika kipindi cha kuelekea menopause, mabadiliko ya homoni yanaweza kuambatana na mabadiliko ya muundo wa mwili na usambazaji wa mafuta. Kwa baadhi ya wanawake, mafuta yanaweza kuanza kujikusanya zaidi eneo la tumbo.

Hapa kuna jambo muhimu: si kila ongezeko la uzito wakati wa menopause linatokana na homoni pekee. Kuongezeka kwa umri, kupungua kwa misuli, mabadiliko ya shughuli za mwili, usingizi na mabadiliko ya ulaji vinaweza pia kuchangia.

Kwa hiyo, mwanamke aliyefikia menopause anahitaji kuangalia afya ya mwili kwa upana, si namba ya mizani pekee.

Uzito mkubwa na afya ya moyo

Moyo wa mwanamke unaweza kuathiriwa na uzito mkubwa kupitia njia kadhaa. Uzito mkubwa unaweza kuhusishwa na shinikizo la damu, kisukari, mabadiliko ya mafuta kwenye damu na uchochezi wa muda mrefu—ambazo zote zinaweza kuongeza hatari ya ugonjwa wa moyo.

NHLBI inaeleza kwamba ugonjwa wa moyo wa mishipa ya moyo ni sababu kuu ya vifo kwa wanawake, na kwamba kuwa na sababu nyingi za hatari kwa pamoja huongeza zaidi uwezekano wa ugonjwa wa moyo.

Kwa hiyo, mwanamke mwenye uzito mkubwa hapaswi kuangalia uzito pekee. Ni muhimu pia kufuatilia shinikizo la damu, sukari ya damu, viwango vya mafuta kwenye damu, shughuli za mwili, usingizi na historia ya familia.

Uzito mkubwa na kisukari cha aina ya pili

Mojawapo ya matatizo muhimu yanayohusishwa na uzito mkubwa ni kisukari cha aina ya pili.

Mafuta mengi mwilini yanaweza kuhusishwa na insulin resistance, ambapo seli za mwili hazijibu insulini kwa ufanisi kama inavyotakiwa. Mwili unaweza kujaribu kufidia hali hiyo kwa kuzalisha insulini zaidi. Kadiri tatizo linavyoendelea, uwezo wa mwili kudhibiti sukari unaweza kuzorota.

Hii ndiyo sababu uzito mkubwa, hasa unapofuatana na mafuta mengi ya tumboni, unahitaji kuangaliwa pamoja na afya ya kimetaboliki.

Uzito mkubwa na shinikizo la damu

Moyo unahitaji kufanya kazi zaidi wakati mwili una mahitaji makubwa ya damu na oksijeni. Uzito mkubwa pia huenda pamoja na mabadiliko ya kimetaboliki na mishipa ya damu ambayo yanaweza kuchangia shinikizo la damu.

Shinikizo la damu linaweza kutokuwa na dalili kwa muda mrefu. Ndiyo maana mwanamke mwenye uzito mkubwa hapaswi kusubiri maumivu au dalili maalumu ndipo apime presha.

Uzito mkubwa na usingizi

Baadhi ya wanawake wenye unene hupata tatizo linaloitwa obstructive sleep apnea, ambapo njia ya hewa inaweza kuzuiwa kwa vipindi wakati wa usingizi.

Mtu anaweza kukoroma sana, kuamka akiwa amechoka, kuwa na usingizi mwingi mchana au kuamka mara nyingi usiku bila kuelewa chanzo.

ACOG inaeleza kuwa sleep apnea wakati wa ujauzito inaweza kuongeza uchovu na kuhusishwa na hatari kubwa ya shinikizo la damu, preeclampsia na matatizo ya moyo na mapafu.

Uzito mkubwa na maumivu ya viungo

Uzito wa ziada huongeza mzigo unaobebwa na viungo, hasa magoti, nyonga na sehemu ya chini ya mgongo. Kwa muda mrefu, hii inaweza kuchangia maumivu na osteoarthritis.

Hii inaweza kuunda mzunguko mgumu: maumivu yanaweza kupunguza shughuli za mwili; shughuli zinapopungua, matumizi ya nishati yanaweza kupungua; na hali hiyo inaweza kufanya udhibiti wa uzito kuwa mgumu zaidi.

Kwa hiyo, mazoezi kwa mwanamke mwenye uzito mkubwa yanapaswa kuzingatia uwezo wa mwili na hali ya viungo, badala ya kulazimisha mazoezi makali ambayo yanaweza kuongeza maumivu.

Uzito mkubwa na saratani

Uzito mkubwa umehusishwa na ongezeko la hatari ya baadhi ya saratani. WHO inataja miongoni mwa saratani zinazohusishwa na uzito mkubwa saratani ya ukuta wa kizazi (endometrial), matiti na utumbo mpana.

Uhusiano huu unaweza kuhusisha mabadiliko ya homoni, insulin resistance, uchochezi wa muda mrefu na mifumo mingine ya kibaolojia.

Hii haimaanishi kwamba kila mwanamke mwenye uzito mkubwa atapata saratani. Maana yake ni kwamba uzito mkubwa ni mojawapo ya sababu zinazoweza kubadilishwa katika mkusanyiko wa vihatarishi vya magonjwa.

Kwa nini kupunguza uzito kunaweza kuwa kugumu kwa wanawake?

Watu wengi hudhani kwamba kupunguza uzito ni suala la “kuwa na nidhamu” pekee. Sayansi ya sasa inaonyesha kwamba jambo hili ni tata zaidi.

WHO inaeleza kuwa unene unatokana na mwingiliano wa vinasaba, neurobiology, tabia za ulaji, mazingira, upatikanaji wa vyakula, shughuli za mwili na mazingira ya kijamii na kiuchumi.

Kwa wanawake, mabadiliko ya homoni katika hatua mbalimbali za maisha yanaweza pia kuleta changamoto katika udhibiti wa uzito.

Kwa hiyo, mtu anayeshindwa kupunguza uzito hapaswi kuonekana kama mtu asiye na juhudi. Udhibiti wa uzito ni mchakato wa kiafya unaoweza kuhitaji tathmini ya lishe, shughuli za mwili, usingizi, dawa anazotumia, hali za homoni na sababu nyingine za kitabibu.

Je, mzunguko wa hedhi unaweza kuathirika?

Ndiyo, kwa baadhi ya wanawake. Mabadiliko ya homoni yanayohusishwa na uzito mkubwa yanaweza kuathiri ovulation na mzunguko wa hedhi, hasa ikiwa kuna PCOS au insulin resistance.

Hedhi isiyo ya kawaida haipaswi kupuuzwa. Inaweza kuwa ishara ya PCOS, matatizo ya tezi ya thyroid, mabadiliko ya homoni, ujauzito au sababu nyingine.

Je, uzito mkubwa unaweza kuathiri afya ya akili?

Afya ya mwili na afya ya akili vina uhusiano. Mwanamke mwenye uzito mkubwa anaweza kukutana na unyanyapaa, kejeli, ubaguzi au shinikizo kuhusu mwonekano wa mwili.

Hivyo, huduma ya afya inapaswa kumtazama mwanamke kwa heshima na bila kumhukumu. Lengo la matibabu linapaswa kuwa kuboresha afya, uwezo wa kufanya shughuli za kila siku na ubora wa maisha—si kumfanya mtu afikie mwonekano fulani.

Ni vipimo gani mwanamke mwenye uzito mkubwa anaweza kuhitaji?

Hakuna orodha moja inayofaa kila mwanamke. Tathmini hutegemea umri, historia ya afya, dalili, ujauzito na mambo mengine.

Mtaalamu wa afya anaweza kuangalia:

1. Uzito na urefu ili kukokotoa BMI.
2. Mzunguko wa kiuno.
3. Shinikizo la damu.
4. Sukari ya damu au HbA1c inapofaa.
5. Cholesterol na aina nyingine za mafuta kwenye damu.
6. Dalili za sleep apnea.
7. Mzunguko wa hedhi na dalili za PCOS.
8. Historia ya ujauzito na uzazi.
9. Dawa anazotumia.
10. Historia ya familia ya kisukari, shinikizo la damu na ugonjwa wa moyo.
11. Dalili zinazoashiria matatizo ya thyroid au hali nyingine za homoni inapohitajika.

Lengo si kumfanyia kila mtu vipimo vyote, bali kutambua mapema vihatarishi vinavyomhusu mtu husika.

Mwanamke mwenye uzito mkubwa aanze wapi?

Hatua ya kwanza ni kutambua kwamba afya ni pana zaidi kuliko uzito wa mizani.

Msingi wa udhibiti wa uzito wenye ushahidi wa kisayansi ni lishe yenye ubora, shughuli za mwili zinazofaa, usingizi wa kutosha, kupunguza tabia zinazochochea ulaji kupita kiasi na ufuatiliaji wa afya.

WHO inapendekeza kuzingatia vyakula kama mboga, matunda, jamii ya kunde, nafaka zisizokobolewa na karanga, huku kupunguza sukari nyingi na kuzingatia ubora wa mafuta kwenye chakula. Pia inasisitiza umuhimu wa shughuli za mwili za mara kwa mara.

Kwa mwanamke mwenye ugonjwa wa muda mrefu, ujauzito, historia ya matatizo ya homoni au dalili zinazotia wasiwasi, mpango wa afya unapaswa kuandaliwa kwa ushauri wa mtaalamu.

Je, kupunguza uzito kidogo kunaweza kuwa na faida?

Ndiyo. Si lazima mwanamke apunguze uzito mkubwa sana ndipo aanze kupata manufaa ya kiafya.

ACOG inaeleza kwamba kupunguza takribani asilimia 5–10 ya uzito wa mwili kunaweza kuwa na manufaa chanya kwa afya kwa wanawake wenye uzito mkubwa au unene.

Hii inaonyesha umuhimu wa kuangalia maendeleo kwa hatua. Kuboresha shinikizo la damu, sukari, stamina, usingizi, uwezo wa kutembea na afya ya kimetaboliki kunaweza kuwa mafanikio muhimu hata kabla ya kufikia uzito fulani.

Je, mwanamke mjamzito anapaswa kujaribu kupunguza uzito?

Hili ni jambo linalohitaji ushauri wa mtaalamu wa afya. Ujauzito si kipindi cha kuanzisha mpango mkali wa kupunguza uzito bila usimamizi wa kitabibu.

ACOG inapendekeza tathmini ya uzito kabla na wakati wa ujauzito, pamoja na ushauri kuhusu ongezeko la uzito linalofaa, lishe na shughuli za mwili.

Mwanamke mjamzito anapaswa kupewa ushauri unaozingatia afya yake na ukuaji wa mtoto, badala ya kufuata mpango wa jumla wa kupunguza uzito.

Ni wakati gani mwanamke mwenye uzito mkubwa anapaswa kumuona mtaalamu wa afya?

Ni muhimu kutafuta tathmini ya kitaalamu ikiwa kuna:

• Hedhi inayovurugika au kutokuwepo bila sababu inayojulikana.
• Changamoto za kupata ujauzito.
• Dalili zinazoweza kuashiria PCOS.
• Presha ya juu.
• Sukari ya damu iliyopanda.
• Kukoroma sana na uchovu mkubwa mchana.
• Maumivu ya viungo yanayozuia shughuli.
• Kupanda uzito kwa kasi bila maelezo.
• Dalili za matatizo ya thyroid au homoni.
• Ujauzito au mipango ya kupata ujauzito.

Mwanamke mwenye ujauzito na dalili kama maumivu makali ya kichwa, matatizo ya kuona, kuvimba ghafla, maumivu makali ya tumbo, kupumua kwa shida au dalili nyingine kali anapaswa kupata huduma ya kitabibu haraka.

Hitimisho

Uzito mkubwa kwa wanawake si suala la mwonekano pekee. Ni hali inayoweza kuhusisha mfumo wa homoni, kimetaboliki, moyo, mishipa ya damu, mfumo wa uzazi, ujauzito, usingizi, viungo na afya ya muda mrefu.

Sayansi inaonyesha kwamba unene ni hali changamano inayotokana na sababu nyingi, hivyo suluhisho lake pia linahitaji mtazamo mpana. WHO inaeleza kuwa sababu za unene zinahusisha mwingiliano wa vinasaba, mfumo wa kibaolojia wa mwili, tabia, mazingira na mifumo ya chakula.

Kwa wanawake, hatua muhimu si kufuata ahadi za kupunguza uzito haraka, bali kuelewa mwili, kutambua vihatarishi mapema, kuboresha lishe, kufanya shughuli za mwili zinazofaa, kulala vizuri, kufuatilia afya ya kimetaboliki na kupata ushauri wa kitaalamu inapohitajika.

Afya bora haipimwi kwa namba ya mizani pekee. Mwanamke anapaswa kuangaliwa kwa mtazamo mpana unaojumuisha afya ya moyo, sukari ya damu, shinikizo la damu, homoni, mfumo wa uzazi, usingizi, uwezo wa kufanya shughuli na ubora wa maisha.

Kwa mtazamo huo, udhibiti wa uzito unakuwa si kampeni ya kubadilisha mwonekano wa mwili, bali ni sehemu ya kulinda afya ya mwanamke kwa muda mrefu.