Uzito mkubwa na unene si suala la mwonekano wa nje pekee. Mwili unapokuwa na mafuta mengi kupita kiwango kinachofaa kwa afya, hasa mafuta yanayozunguka viungo vya ndani ya tumbo, kunaweza kutokea mabadiliko mbalimbali ya kimetaboliki, homoni, mfumo wa moyo na mishipa, mfumo wa upumuaji, ini, viungo na mifumo mingine ya mwili.

Tatizo huwa muhimu zaidi pale uzito mkubwa unapodumu kwa muda mrefu. Kadiri hali hiyo inavyoendelea, mwili unaweza kukabiliwa na mzigo wa ziada wa kimetaboliki na kimwili, huku hatari ya baadhi ya magonjwa sugu ikiongezeka. WHO inaeleza kuwa uzito mkubwa na unene vinahusishwa na hatari kubwa ya magonjwa ya moyo na mishipa, kisukari aina ya 2, matatizo ya mfumo wa musculoskeletal, baadhi ya saratani na magonjwa mengine yasiyo ya kuambukiza.

Muhimu kuelewa: si kila mtu mwenye uzito mkubwa atapata matatizo haya, na uzito pekee hauwezi kutabiri afya ya mtu kikamilifu. Hata hivyo, uzito mkubwa unaoendelea kwa muda mrefu ni sababu muhimu ya kuzingatiwa katika tathmini ya afya.

1. Mwili huanza kubadilika vipi uzito unapokuwa mkubwa kwa muda mrefu?

Mabadiliko haya yanaweza kutokea taratibu kiasi kwamba mtu asiyaone mapema.

Mafuta ya mwili si “hifadhi ya nishati” tu. Tishu za mafuta ni kiungo hai kinachohusika katika uzalishaji na udhibiti wa homoni, ishara za njaa na kushiba, pamoja na michakato ya uchochezi mwilini.

Mafuta yanapozidi, hasa mafuta ya ndani ya tumbo, seli za mafuta zinaweza kupanuka na kuhusishwa na mabadiliko katika utolewaji wa baadhi ya kemikali zinazohusika na uchochezi na udhibiti wa kimetaboliki.

Kwa muda mrefu, mabadiliko haya yanaweza kuchangia:

• kupungua kwa mwitikio wa mwili kwa insulini;
• kuongezeka kwa sukari kwenye damu;
• kuongezeka kwa shinikizo la damu;
• mabadiliko yasiyofaa katika mafuta ya damu;
• mafuta kujikusanya kwenye ini;
• mzigo mkubwa kwenye moyo na mfumo wa mzunguko wa damu;
• matatizo ya usingizi na upumuaji;
• mzigo mkubwa kwenye mifupa na viungo.

Hivyo, athari za uzito mkubwa zinaweza kuwa za kimetaboliki, kimwili na kimfumo kwa wakati mmoja.

2. Insulini inaweza kuanza kufanya kazi kwa ufanisi mdogo

Moja ya mabadiliko muhimu yanayoweza kuhusishwa na mafuta mengi mwilini ni insulin resistance—hali ambapo seli za mwili hazijibu insulini kwa ufanisi unaotarajiwa.

Insulini ni homoni inayosaidia glukosi kutoka kwenye damu kuingia kwenye seli na kutumika kama nishati.

Mwili unapokuwa na insulin resistance, kongosho inaweza kulazimika kutoa insulini zaidi ili kusaidia kudhibiti sukari ya damu.

Iwapo hali hii itaendelea, uwezo wa mwili kudhibiti sukari unaweza kuzorota na hatari ya kupata kisukari aina ya 2 kuongezeka.

Hii ndiyo sababu uzito mkubwa ni moja ya mambo muhimu yanayopaswa kuzingatiwa katika tathmini ya hatari ya kisukari.

3. Shinikizo la damu linaweza kuongezeka

Uzito mkubwa unaweza kuhusishwa na ongezeko la shinikizo la damu.

Moyo unapolazimika kusukuma damu kupitia mfumo mkubwa zaidi wa tishu, na wakati huo huo kutokea mabadiliko katika mishipa ya damu na udhibiti wa homoni za mwili, mzigo kwenye mfumo wa moyo na mishipa unaweza kuongezeka.

Shinikizo la damu likidumu kwa muda mrefu linaweza kuharibu mishipa na kuongeza hatari ya matatizo ya moyo, ubongo na figo.

Ndiyo maana katika uchunguzi wa mtu mwenye uzito mkubwa, kupima blood pressure ni sehemu muhimu ya tathmini ya afya.

4. Moyo unaweza kubeba mzigo mkubwa zaidi

Moyo hufanya kazi kila dakika ya maisha.

Uzito mkubwa unaweza kuhusishwa na mambo kadhaa yanayoongeza mzigo wa mfumo wa moyo na mishipa, ikiwa ni pamoja na shinikizo la damu, mabadiliko ya mafuta ya damu na insulin resistance.

Kwa pamoja, mambo haya yanaweza kuongeza hatari ya magonjwa ya moyo na mishipa, ikiwemo ugonjwa wa mishipa ya moyo na kiharusi. WHO inaainisha magonjwa ya moyo na mishipa miongoni mwa madhara muhimu yanayohusishwa na overweight na obesity.

Hii haimaanishi kwamba kila mtu mwenye uzito mkubwa atapata ugonjwa wa moyo, bali hatari ya takwimu inaweza kuwa kubwa kuliko kwa mtu asiye na sababu hizo za hatari.

5. Mafuta yanaweza kujikusanya kwenye ini

Moja ya matatizo yanayoweza kuhusishwa na uzito mkubwa ni fatty liver disease, yaani mkusanyiko wa mafuta kwenye ini.

Ini lina jukumu muhimu katika kuchakata virutubisho, kudhibiti nishati na kushiriki katika michakato mingi ya kimetaboliki.

Mafuta mengi yanapojikusanya kwenye ini, baadhi ya watu wanaweza kupata uchochezi na uharibifu wa seli za ini. Kwa wengine hali inaweza kuendelea na kusababisha makovu kwenye ini.

Ndiyo maana afya ya ini ni sehemu muhimu katika tathmini ya mtu mwenye uzito mkubwa.

6. Mfumo wa upumuaji unaweza kuathirika

Uzito mkubwa unaweza kuathiri namna mwili unavyopanua kifua na kufanya kazi ya kupumua, hasa ikiwa mafuta mengi yamekusanyika tumboni na kwenye eneo la kifua.

Pia, unene unahusishwa na obstructive sleep apnoea, hali ambayo njia ya hewa inaweza kuziba kwa vipindi wakati wa usingizi.

Mtu anaweza kuwa na:

• kukoroma kwa nguvu;
• usingizi usio na ubora;
• kuamka akiwa hajapumzika;
• usingizi mwingi wakati wa mchana;
• matatizo ya umakini.

Matatizo ya usingizi yanaweza pia kuathiri afya ya kimetaboliki na ubora wa maisha.

7. Mifupa na viungo hubeba mzigo zaidi

Mwili umeundwa kubeba uzito na kufanya harakati, lakini uzito unapoongezeka sana, mzigo kwenye viungo unaweza kuongezeka.

Magoti, nyonga, vifundo vya miguu na mgongo vinaweza kuathirika zaidi kutokana na mzigo wa ziada na mabadiliko ya kimitambo.

Uzito mkubwa umehusishwa na osteoarthritis, hasa katika baadhi ya viungo vinavyobeba uzito.

Matokeo yanaweza kuwa maumivu, ugumu wa kutembea na kupungua kwa uwezo wa kufanya shughuli za kila siku.

Hii inaweza kuanzisha mzunguko:

Uzito mkubwa → maumivu ya viungo → shughuli za mwili kupungua → matumizi ya nishati kupungua → ugumu zaidi wa kudhibiti uzito.

8. Mfumo wa uchochezi mwilini unaweza kubadilika

Mafuta mengi ya mwili, hasa mafuta ya ndani ya tumbo, yanaweza kuhusishwa na hali ya chronic low-grade inflammation—uchochezi wa kiwango cha chini unaoweza kudumu kwa muda mrefu.

Hii ni tofauti na uchochezi mkali unaotokea wakati wa jeraha au maambukizi.

Uchochezi wa muda mrefu unahusishwa na mabadiliko katika kimetaboliki na afya ya mishipa ya damu na unaweza kuwa sehemu ya mazingira yanayochangia baadhi ya magonjwa sugu.

Kwa hiyo, uzito mkubwa haupaswi kuangaliwa kwa namba ya mizani pekee; ni muhimu pia kuangalia afya ya kimetaboliki na usambazaji wa mafuta mwilini.

9. Mafuta ya tumbo yana umuhimu mkubwa

Si kila mafuta mwilini yana tabia sawa.

Kitaalamu, kuna tofauti kati ya:

Mafuta ya chini ya ngozi (subcutaneous fat)
Haya hupatikana chini ya ngozi.

Mafuta ya ndani ya tumbo (visceral fat)
Haya huzunguka baadhi ya viungo vilivyomo ndani ya tumbo.

Mafuta ya visceral yana umuhimu mkubwa katika afya ya kimetaboliki. Ndiyo maana tathmini ya afya haiishii kwenye uzito pekee; wataalamu wanaweza pia kuangalia BMI, mzunguko wa kiuno, shinikizo la damu, sukari ya damu na vipimo vya mafuta ya damu kulingana na hali ya mtu.

10. Hatari ya kisukari aina ya 2 inaweza kuongezeka

Kisukari aina ya 2 ni moja ya hali zinazohusishwa kwa karibu na uzito mkubwa na insulin resistance.

Mchakato unaweza kuanza taratibu:

Mafuta mengi mwilini → insulin resistance → kongosho kufanya kazi zaidi → udhibiti wa sukari kuzorota → hatari ya kisukari aina ya 2 kuongezeka.

Kisukari kisipodhibitiwa kinaweza kuathiri mishipa ya damu, moyo, figo, macho na mfumo wa neva.

Ndiyo maana mtu mwenye uzito mkubwa anaweza kunufaika na uchunguzi wa sukari kulingana na ushauri wa mtaalamu wa afya.

11. Mafuta ya damu yanaweza kubadilika

Uzito mkubwa unaweza kuambatana na mabadiliko katika lipid profile, kama vile triglycerides kuwa juu na HDL kuwa chini, pamoja na mabadiliko mengine ya mafuta ya damu.

Mchanganyiko wa uzito mkubwa, shinikizo la damu, sukari iliyoinuka na mafuta yasiyofaa ya damu unaweza kuongeza hatari ya ugonjwa wa moyo na mishipa.

Kwa hiyo, kipimo cha uzito pekee hakitoshi kueleza afya ya kimetaboliki ya mtu.

12. Mfumo wa mmeng’enyo unaweza kuathirika

Uzito mkubwa umehusishwa na matatizo mbalimbali ya mfumo wa mmeng’enyo.

Baadhi ya watu wanaweza kuwa na hatari kubwa ya gastroesophageal reflux disease (GERD), hali ambayo tindikali ya tumboni hurudi kuelekea kwenye umio na kusababisha dalili kama kiungulia.

Uzito mkubwa pia umehusishwa na matatizo ya nyongo, ikiwa ni pamoja na gallstones.

Hivyo, mfumo wa mmeng’enyo ni sehemu nyingine inayopaswa kuzingatiwa katika tathmini pana ya afya.

13. Hatari ya baadhi ya saratani inaweza kuongezeka

Uhusiano kati ya unene na saratani umechunguzwa kwa kina.

WHO inaeleza kuwa obesity inahusishwa na hatari kubwa ya baadhi ya saratani.

Hii haimaanishi kwamba uzito mkubwa unasababisha kila aina ya saratani, wala kwamba kila mtu mwenye unene atapata saratani.

Badala yake, uzito mkubwa ni moja ya sababu za hatari kwa baadhi ya aina za saratani, na hatari huathiriwa pia na umri, vinasaba, mazingira, mtindo wa maisha na mambo mengine.

14. Afya ya akili na ubora wa maisha vinaweza kuathirika

Athari za uzito mkubwa si za mwili pekee.

Mtu anaweza kukabiliwa na:

• kupungua kwa uwezo wa kufanya shughuli fulani;
• maumivu ya muda mrefu;
• usingizi usio bora;
• changamoto za uhamaji;
• unyanyapaa na ubaguzi;
• kupungua kwa ubora wa maisha.

Ni muhimu kutenganisha tatizo la afya na thamani ya mtu. Unene si sababu ya kumdhalilisha au kumlaumu mtu.

WHO pia inatambua kuwa obesity ni ugonjwa sugu unaotokana na mwingiliano wa sababu nyingi, hivyo si sahihi kuuelezea kama matokeo ya “kutokuwa na nidhamu” pekee.

15. Kwa nini muda una umuhimu?

Swali muhimu si tu:

“Mtu ana uzito kiasi gani?”

Bali pia:

“Amekuwa na uzito huo kwa muda gani, na tayari umeanza kuathiri mifumo ipi ya mwili?”

WHO inaonyesha kwamba hatari za matatizo mbalimbali zinaweza kuongezeka kadiri kiwango cha obesity kinavyoongezeka, na muda wa kuwa na hali hiyo pia ni muhimu katika kuelewa mzigo wa magonjwa yanayohusiana nayo.

Ndiyo maana mtu mwenye uzito mkubwa anapaswa kutathminiwa kwa mtazamo mpana badala ya kuangalia mizani pekee.

16. Dalili ambazo hazipaswi kupuuzwa

Uzito mkubwa wenyewe unaweza kutokuwa na dalili maalum. Hata hivyo, mtu anapaswa kuzungumza na mtaalamu wa afya ikiwa ana dalili kama:

• kupumua kwa shida;
• kukoroma sana au kuamka akiwa anahisi hakupumzika;
• maumivu ya kifua;
• mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida;
• kiu au kukojoa mara nyingi;
• maumivu ya viungo yanayoendelea;
• uchovu usioelezeka;
• kuongezeka kwa shinikizo la damu;
• mabadiliko yasiyo ya kawaida ya sukari ya damu.

Maumivu makali ya kifua, kupumua kwa shida sana, kuzimia au dalili nyingine za dharura zinahitaji huduma ya matibabu ya haraka.

17. Ni vipimo gani vinaweza kusaidia kutathmini athari za uzito mkubwa?

Mtaalamu wa afya anaweza kuamua vipimo kulingana na historia na hali ya mtu. Tathmini inaweza kujumuisha:

1. BMI

Husaidia kutathmini uzito kwa kulinganisha uzito na urefu, hasa katika ngazi ya idadi ya watu.

2. Mzunguko wa kiuno

Unaweza kutoa taarifa zaidi kuhusu mafuta ya tumbo na hatari ya kimetaboliki.

3. Shinikizo la damu

Husaidia kutambua hypertension.

4. Sukari ya damu

Vipimo kama fasting glucose au HbA1c vinaweza kutumika kutathmini hali ya sukari kulingana na ushauri wa mtaalamu.

5. Lipid profile

Husaidia kutathmini cholesterol na triglycerides.

6. Vipimo vya ini

Huweza kuhitajika pale historia au dalili zinapoashiria uwezekano wa tatizo la ini.

7. Tathmini ya usingizi

Kwa mtu mwenye dalili zinazoweza kuashiria sleep apnoea, mtaalamu anaweza kupendekeza uchunguzi unaofaa.

8. Tathmini ya viungo na uwezo wa mwili

Hasa pale ambapo kuna maumivu, ugumu wa kutembea au kupungua kwa uwezo wa kufanya shughuli.

18. Je, kupunguza uzito kunaweza kusaidia?

Ndiyo. Kudhibiti uzito kwa njia salama kunaweza kuwa sehemu muhimu ya kuboresha afya kwa mtu mwenye overweight au obesity.

Lengo la matibabu si lazima liwe “kuwa mwembamba sana.” Lengo kuu ni kuboresha afya, uwezo wa kufanya shughuli, ubora wa maisha na kupunguza hatari za magonjwa.

Mpango wa kudhibiti uzito unaweza kuhusisha:

• lishe yenye uwiano;
• shughuli za mwili zinazolingana na uwezo wa mtu;
• usingizi wa kutosha;
• usimamizi wa msongo wa mawazo;
• tathmini ya dawa zinazoweza kuchangia kuongezeka kwa uzito;
• uchunguzi na matibabu ya magonjwa yanayohusiana na uzito;
• ushauri wa mtaalamu wa afya;
• na, kwa baadhi ya watu, matibabu maalum ya kitabibu yanapokuwa yanafaa.

WHO inapendekeza mtazamo mpana kwa obesity kwa sababu ni ugonjwa sugu na wa sababu nyingi.

19. Jambo muhimu: usitazame mizani pekee

Mtu anaweza kupunguza uzito lakini bado akawa na tatizo la shinikizo la damu, sukari au cholesterol.

Vivyo hivyo, mtu anaweza kuwa na uzito mkubwa lakini baadhi ya vipimo vyake vikawa katika viwango vizuri.

Kwa hiyo, tathmini bora ya afya inaweza kuangalia kwa pamoja:

Uzito + BMI + mzunguko wa kiuno + shinikizo la damu + sukari + mafuta ya damu + afya ya ini + usingizi + uwezo wa mwili + historia ya afya.

Huu ndio mtazamo unaokaribia zaidi kuelewa hali halisi ya mtu kuliko kutegemea namba moja.

Uzito mkubwa unapodumu kwa muda mrefu unaweza kuhusishwa na mabadiliko yanayogusa mifumo mingi ya mwili. Mabadiliko hayo yanaweza kuhusisha insulin resistance, shinikizo la damu, matatizo ya mafuta ya damu, mafuta kwenye ini, matatizo ya usingizi, mzigo mkubwa kwenye viungo na ongezeko la hatari ya magonjwa ya moyo, kisukari aina ya 2 na baadhi ya saratani.

Hata hivyo, uzito mkubwa si hukumu ya afya ya mtu. Hatari hutofautiana kutoka mtu mmoja hadi mwingine, na mambo mengi yanaweza kurekebishwa au kudhibitiwa kupitia tathmini sahihi na matibabu yanayofaa.

Jambo muhimu zaidi ni kutambua mapema, kupima afya kwa upana na kuchukua hatua salama kabla matatizo hayajawa makubwa.

Uzito mkubwa si suala la namba kwenye mizani pekee. Ni suala linaloweza kuhusisha moyo, mishipa ya damu, sukari, ini, mapafu, usingizi, mifupa, viungo na ubora wa maisha. Ndiyo maana udhibiti wa uzito unapaswa kuangaliwa kama sehemu ya kulinda afya ya mwili kwa ujumla.