Kwa miongo mingi, pumu ilielezewa kama ugonjwa mmoja wa njia za hewa unaosababisha kubana kwa bronchi, kuvimba kwa njia za hewa na kuzalishwa kwa kamasi nyingi. Hata hivyo, maendeleo ya biolojia ya molekuli, immunolojia, genomics na tiba ya usahihi (precision medicine) yamebadili kwa kiasi kikubwa mtazamo huo. Leo, watafiti wengi wanakubaliana kwamba pumu si ugonjwa mmoja, bali ni kundi la magonjwa yanayofanana kwa dalili lakini yanayotokana na mifumo tofauti ya kibaolojia.
Kwa mujibu wa Lee na wenzake (2018), dhana ya zamani iliyochukulia pumu kama ugonjwa mmoja imepitwa na wakati kutokana na ushahidi unaoonyesha uwepo wa njia nyingi tofauti za uchochezi (inflammatory pathways) zinazoweza kusababisha dalili zinazofanana kwa wagonjwa mbalimbali.
Kutofautisha "Phenotype" na "Endotype"
Wataalamu wa magonjwa ya mfumo wa upumuaji hutumia maneno mawili muhimu:
Phenotype ni sifa zinazoonekana kwa mgonjwa, kama vile umri wa kuanza pumu, uwepo wa mzio, uzito wa ugonjwa, matokeo ya vipimo vya mapafu na namna mgonjwa anavyoitikia matibabu.
Endotype ni utaratibu wa kibaolojia unaosababisha phenotype hiyo. Kwa maneno mengine, wagonjwa wawili wanaoweza kuonekana wana pumu inayofanana wanaweza kuwa na michakato tofauti kabisa ya kinga ya mwili inayochochea ugonjwa wao.
Ushahidi Kutoka Tafiti za Kisasa
Mapitio ya tafiti yaliyochapishwa katika Clinical Reviews in Allergy & Immunology yanaeleza kuwa pumu ni "umbrella diagnosis" inayojumuisha magonjwa kadhaa yenye njia tofauti za kibaolojia lakini yanayoweza kutoa dalili zinazofanana. Hali hii ndiyo sababu wagonjwa hawajibu matibabu kwa namna inayofanana.
Kwa mujibu wa Dean na Niven (2017), maendeleo ya tiba zinazolenga molekuli maalumu (targeted biologic therapies) yamewezekana kwa sababu tafiti zimeonyesha kuwa si wagonjwa wote wana aina moja ya uchochezi wa kinga ya mwili.
Aina Kuu za Endotype Zinazotambulika
Tafiti nyingi zinaainisha pumu katika makundi mawili makubwa:
- Type 2 (T2-high asthma) – huhusishwa zaidi na eosinofili, cytokines kama IL-4, IL-5 na IL-13, na mara nyingi huonekana kwa wagonjwa wenye historia ya mzio.
- Non-Type 2 (T2-low asthma) – huhusisha njia tofauti za uchochezi, mara nyingi zenye neutrofili au mifumo mingine ya kinga, na kwa baadhi ya wagonjwa huonyesha mwitikio mdogo kwa baadhi ya matibabu ya kawaida.
Kwa Nini Wagonjwa Wenye Pumu Hawafanani?
Tafiti zinaonyesha tofauti hizi zinaweza kuchangiwa na mchanganyiko wa:
- urithi wa vinasaba (genetics);
- mazingira na uchafuzi wa hewa;
- mzio;
- maambukizi ya virusi;
- unene kupita kiasi;
- umri ambao ugonjwa ulianza; na
- tofauti za mfumo wa kinga ya mwili.
Mambo haya huunda makundi tofauti ya wagonjwa wenye tabia na mwitikio tofauti wa matibabu.
Athari Kwa Matibabu ya Kisasa
Kwa mujibu wa wataalamu wa European Respiratory Society na American Thoracic Society, kutambua phenotype na endotype ya mgonjwa kunaweza kusaidia kupanga matibabu yanayolenga chanzo cha uchochezi wa mgonjwa husika, badala ya kutegemea dalili pekee. Hii ndiyo msingi wa maendeleo ya tiba binafsishi (personalized medicine) katika pumu kali.
Muhtasari
Ushahidi wa kisayansi wa miaka ya karibuni unaonyesha kwamba pumu haipaswi tena kutazamwa kama ugonjwa mmoja. Badala yake, ni mkusanyiko wa magonjwa yenye dalili zinazofanana lakini yanayotokana na mifumo tofauti ya kibaolojia. Uelewa huu umefungua njia ya uchunguzi wa kina zaidi na maendeleo ya matibabu yanayolenga aina maalumu za pumu, hatua inayotarajiwa kuboresha matokeo ya wagonjwa katika enzi ya tiba ya usahihi (precision medicine).
Marejeo
- Lee GB, et al. Understanding Asthma Phenotypes, Endotypes, and Mechanisms of Disease. Clinical Reviews in Allergy & Immunology, 2018.
- Dean K, Niven R. Asthma Phenotypes and Endotypes: Implications for Personalised Therapy. Drugs, 2017.
- Wenzel SE, et al. Phenotypes and Endotypes of Adult Asthma: Moving Toward Precision Medicine. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2019.
- ERS/ATS. International Guidelines on Definition, Evaluation and Treatment of Severe Asthma. European Respiratory Journal.